1. Thực chất phương pháp dạy học tích cực là gì?

Cho đến nay, ở nước ta, vẫn còn có những ý kiến khác nhau về phương pháp dạy – học và cũng không phải đã hết ý kiến về việc có nên áp dụng phương pháp dạy- học tích cực hay không? Khái quát lại có ba loại ý liến như sau:

- Loại ý kiến thứ nhất cho rằng, trong điều kiện hiện nay, do hạn chế về thời gian, hạn chế về nhận thức(Thầy giỏi về chuyên môn sẽ dạy giỏi; cái mà thầy dạy chỉ là nội dung; mục tiêu học tập chủ yếu là kiến thức);  hạn chế về điều kiện  cơ sở vật chất- kỹ thuật và chưa có cơ chế chính sách tạo động lực... nên thuyết giảng vẫn là phương pháp của các phương pháp. Thuyết giảng- phương pháp thày truyền thụ, giảng giải để trò nghe rõ, ghi đầy đủ, khi thi có tư liệu trả bài theo thày, vẫn là phương pháp cơ bản nhất.

-  Loại ý kiến thứ hai cho rằng, chỉ nên áp dụng phương pháp dạy học mới trong điều kiện cho phép, chưa phải lúc tiến hành cuộc Ỏcách mạngÕ về phương pháp. Do quá quen với phương pháp truyền thống, nên không dễ gì thay đổi được. Bởi vậy chỉ cần cải tiến chính phương pháp thuyết giảng là đủ.

- Loại ý kiến thứ ba cho rằng, trong  thời đại công nghệ thông tin, toàn cầu hoá,  lương tri thức mà nhân loại sáng tạo ra mỗi ngày một tăng theo cấp số nhân và càng chuyên sâu, nếu không có phương pháp tư duy mới sẽ không có khả năng tiếp nhận chưa nói gì sáng tạo ra tri thức mới. Hơn nữa kỹ thuật trợ giảng ngày càng hiện đại, người thày, nói đúng hơn sự nghiệp Giáo dục và Đào tạo không thể đứng ngaòi với xu thế chung. Để thích ứng với yêu cầu của thời đại (thực ra từ thời cổ đại đã có), dòi hỏi cần phải đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính chủ động, tích cực,  sáng tạo của cả thày và trò- phương pháp dạy học tích cực.

Vậy, phương pháp dạy học tích cực là gì, thực chất của phương pháp này là thế nào? làm thế nào để áp dụng hiệu quả phương pháp dạy- học tích cực, nhất là áp dụng vào dạy- học các môn khoa học Mác- Lênin?

Khi nói về phương pháp day- học, người ta thường sử dụng những thuật ngữ khác nhau: Phương pháp dạy- học mới; phương pháp dạy- học  lấy người học làm trung tâm; phương pháp dạy học hiện đại; phương pháp day- học tích cực...Mặc dù sắc thái của các thuật nữ có khác nhau, theo chúng tôi, tất cả đều có chung một bản chất. Khi nói phương pháp dạy học mới, người ta thường muốn nhấn mạnh tới phương pháp dạy học khác với phương pháp truyền thống; khi nói phương pháp dạy- học hiện đại, người ta vừa muốn nhấn mạnh phương pháp dạy- học mới vừa muốn nhán mạnh việc sử dụng các phương tiện hiện đại...theo chúng tôi, nên sử dụng thuật ngữ dạy học tích cực là phù hợp hơn cả, vừa nêu được thực chất vấn đề, thể hiện cả vai trò của chủ thể, vai trò của phương tiện vừa Ỏdung dịÕ, trách khuếch trương, hiểu sai thực chất.

 Có thể quan niệm, phương pháp dạy- học tích cực là:

                - Là sự khơi dậy, phát huy tính chủ động, tích cực của cả thày nhằm trau dồi tư duy sáng tạo và rèn trí thông minh trong quá trình chinh phục chân lý.

-  Là sự dạy và học mà trong đó thày là người tổ chức, định hướng, tạo điều kiện ; trò là  người thực hiện,  Ỏthi côngÕ

 - Là sự dạy và học nhằm đạt được cả ba mục tiêu: Kiến thức, kỹ năng và thái độ, trên cơ sở đánh giá, kiểm tra cả quá trình học tập và của từng môn học.

- Là sự dạy và học mà trong đó có sử dụng hiệu quả những phương tiện kỹ thuật hiện đại.

Một cách thất khái quát, có thể xem, phương pháp dạy học tích cực là phương pháp khơi dạy, phát huy tính chủ động, sáng tạo và tích cực của cả người dạy và người học, trong đó lấy người học làm trung tâm trên cơ sở phát huy vai trò định hướng, tổ chức của người thày, vai trò thực hiện, Ỏthi côngÕ của trò và sức mạnh của các phương tiện kỹ thuật hiện đại nhằm chinh phục chân lý trên cả ba phương diện: kiến thức, kỹ năng, thái độ.

2. Những trở ngại cần vượt qua để áp dụng phương pháp dạy- học tích cực

Việc áp dụng phương pháp dạy- học tích cực là một Ỏcuộc cách mạngÕ trong nhận thức và hành động, bởi vậy, đây không phải là công việc dễ dàng. Để việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực thành phổ biến và có hiệu quả cần vươt qua những rào cản sau:

 Thứ nhất, sự hạn chế về nhận thức trong quan niệm về dạy- học. Đã từ lâu với quan niệm cũ, người ta cho rằng, dạy học chủ yếu là nội dung; mục đích của dạy- học chủ yếu là rèn trí nhớ chứ không phải rèn trí thông minh. Với quan niệm như vậy,  người ta đã quên điều Mác đã dạy: phương thức sản xuất này khác phương thức sản xuất kia không phải là ở chỗ sản xuất ra cái gì mà là sản xuất bằng cách nào.

Thứ hai, sức ỳ truyền thống- sự ngại thay đổi thói quen, nhất là ở đội ngũ cán bộ cao tuổi. Đội ngũ cán bộ đã học tập, nhận thức và truyền đạt , bấy lâu nay, ổn định trong môi trường, phương pháp truyền thống, ngại thay đổi, ngại học tập, ứng dụng phương tiện kỹ thuật hiện đại.

Thứ ba, có cơ, chế chính sách chưa khuyến khích, chưa tạo nên động lực cho việc áp dụng phương pháp dạy- học tích cực. Hiện tượng phổ biến hiện nay là phát động phong trào đổi mới phương pháp dạy học, song vẫnâch có cơ chế, chính sách đãi ngộ, khuyến khích người áp dụng phương pháp dạy- học tích cực

Thứ tư, cơ sở vật chất, kỹ thuật hạn chế. Hầu hết các trường đại học và cao đẳng hiện nay còn thiếu nhiều các phòng thí nghiệm, các thiết bị phục vụ nghiên cứu, giảng dạy và học tập. Giảng đường hầu như chỉ có bảng đen, phấn trắng, các thiết bị như máy chiếu hắt- Overhaet, máy chiếu đa năng- Projector, bảng điện tử...hầu như không có hoặc nhiều lắm cũng chỉ có một vài phòng; ngoài ra hệ thống bàn ghế cũng không được trang bị mới phục vụ việc dạy- học tích cực, bởi vậy, đã hạn chế không nhỏ đến việc áp dụng phương pháp dạy- học tích cực. Cơ sở vật chất thiếu cũng phải kể đến là hệ thống giáo trình, tư liệu không đáp ứng được nhu cầu đổi mới phương pháp dạy- học theo hướng tích cực hoá. Giáo trình thường được viết theo hướng  Ỏchốt chặtÕ, đóng kín, khuyến khích người học thuộc bài chứ không khuyến khích tư duy sáng tạo. Theo GS Hồ Ngọc Đaị, Ỏhệ thống giáo trình hao hao như kinh thánh, thày dạy hao hao như linh mục còn trò học hao hao như tín đồÕ. Đổi mới phương pháp phải trên nền chương trình, giáo trình, phương pháp đánh giá kiểm tra đổi mới...

Thứ năm, thời gian để đầu tư cho dạy- học mới bị hạn chế. Khác với thời bao cấp, thời gian dư thừa bởi không có việc làm, trong cơ chế thị trường hiện nay, hầu hết các nguồn lực, quĩ thời gian được huy động vào các hoạt động khác nhau. Đội ngũ giáo viên cũng không ằm ngoài tình trạng chung đó. Họ huy động tối đa thời gian vào làm thêm, dạy thêm, thời gian đầu tư cho nghiên cứu khoa học cũng bị hạn chế, nên ít đầu tư thời gian cho việc biên soạn lại giáo trình, soạn lại giáo án, nhất là giáo án sử dụng  chương trình Powerpoint phục vụ phương pháp day- học tích cực.

3. Yêu cầu khách quan của việc đổi mới phương pháp dạy học kết hợp với việc sử dụng thiết bị dạy- học hiện đại

- Nghị quyết Hội nghị Ban chấp hành Ttrung ương 5/khoá VIII đã chỉ rõ: ỎĐổi mới mạnh mẽ ph­ương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư­ duy sáng tạo cho ng­ười học. Từng b­ước áp dụng các phư­ơng pháp tiên tiến và các ph­ương tiện hiện đại vào quá trình dạy- học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho hoc sinh, sinh viên, nhất là sinh viên đại học.

- Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng khoá IX tiếp tục khẳng định: Tiếp tục nâng cao chất l­ượng giáo dục toàn diện, đổi mới nội dung, phư­ơng pháp dạy và học. Cải tiến việc giảng dạy và học tập các bộ môn khoa học Mác . Lênin và Tư­ tư­ởng Hồ Chí Minh ở các trư­ờng cao đẳng và dạy nghề.

- Đặc điểm của thời đại (xã  hội tri thức, thông tin), yêu cầu dạy cách học - ph­ương pháp học là chủ yếu. Thời đại ngày nay cuộc cách mạng trí năng lấy máy vi tính và kỹ thuật điện tử làm chủ đạo, sự giao thoa giữa khoa học và kỹ thuật (khoa học hoá kỹ thuật và kỹ thuật hoá khoa học) thông tin bùng nổ khối  lư­ợng thông tin tăng nhanh và có có giá trị không lâu; nội dung thông tin ngày càng chuyên sâu và phức tạp việc dạy- học theo phương pháp truyền thống không đáp ứng được, đòi hỏi phải có phương pháp tiếp cận thông tin mới- yêu cầu phải đổi mới cách dạy- học.

- Quan niệm đúng về mục tiêu đào tạo đã thay đổi, nếu trước đây việc dạy- học chủ yếu là để trả lời câu hỏi cái gì và vì sao? Thì nay việc dạy học không chỉ để trả lời câu hỏi cái gì, vì sao (cải tạo thế giới) mà còn để trả lời câu hỏi như thế nào? bằng cách nào? và để làm gì ? Nghĩa là, mục tiêu dạy học phải đạt: Kiến thức, kỹ năng và thái độ. Hơn nữa, trước đây việc dạy và học chủ yếu tách biệt với đời sống – thực tiễn sản xuất, ngày này nhà trường, viện nghiên cứu, doanh nghiệp gắn liền với nhau, nên không thể học lý thuyết mà còn phải học kỹ năng và học hành vi ứng xử với tự nhiên, xã hội và với chính bản thân mình.

Nhà nước đã sửa đổi Luật Giáo dục làm cơ sở pháp lý cho việc đổi mới toàn diện nền giáo dục. Đặc biệt là Chiến lược Giáo dục và Đào tạo từ nay đến năm 2020 khi được thông qua sẽ không chỉ tạo hành lang pháp lý, tạo môi trường mà còn tạo ra động lực cho quá trình đổi mới toàn diện sự nghiệp Giáo dục và Đào tạo nước nhà, trong đó có việc đổi mới phương pháp dạy- học theo hướng tích cực hoá 

4. Lô trình, giải pháp áp dụng phương pháp dạy- học tích cực

-  Phải đổi mới tư duy. Giáo dục cho toàn thể thày trò về tầm quan trọng của yêu cầu đổi mới và thực chất của phương pháp dạy- học tích cực. Từ đó tạo nên sự thống nhất, đồng thuận cao trong nhận thức và hành động. Đã đến lúc không thể chậm trễ việc đổi mới phương pháp dạy- học.

- Bồi dưỡng cho toàn bộ đội ngũ giảng viên tri thức (kiến thức, kỹ năng và tình cảm) về PPDH tích cực đồng thời chuẩn bị cho người học tâm thế và khả năng thích ứng với việc áp dụng phương pháp dạy- học tích cực.

- Đổi mới trang thiết bị phục vụ day- học và bồi dưỡng cho thày – trò về kỹ năng sử dụng các thiết bị kỹ thuật hiện đại; đổi mới cơ sở vật chất đào tạo từng bước đáp ứng yêu cầu của một nhà trường hiện đại, nơi người học sẵn sàng học và có đủ điều kiện học tập, nghiên cứu.

- Xây dựng cơ chế, chính sách khuyến khích, tạo động lực cho việc áp dụng phương pháp dạy- học tích cực

- Tổ chức, duy trì việc áp dụng phương pháp day- học tích cực và thao giảng việc áp dụng PPDH tích cực

- Thường xuyên sơ, tổng kết rút kinh nghiệm để không ngừng cải tiến phương pháp dạy- học theo hướng tích cực hoá sự dạy và học./.

ST